ในยุคแห่งการแข่งขันเพื่อช่วงชิงความได้เปรียบด้านต่างๆ ตามกระแสของระบอบทุนนิยมเสรีนั้น ได้ก่อให้เกิดปัญหาสังคมตามมามากมาย จากคำกล่าวที่ว่า “คนโง่ย่อมเป็นเหยื่อของคนฉลาด” ซึ่งนอกจากจะชี้ให้เห็นถึงความสำคัญของการศึกษาที่มีส่วนช่วยให้มนุษย์หลุดพ้นจากพรมแดนของความไม่รู้และหลีกหนีจาก “ความโง่เขลา” ทั้งปวงนั้นยังสะท้อนให้เห็นถึงการเอารัดเอาเปรียบในสังคม โดยผู้ที่ได้ชื่อว่าเป็นผู้มีการศึกษา เป็นบัณฑิต หรือเป็นผู้ที่มีความรู้ใช้หลักวิชาที่ได้ร่ำเรียนมาในทางมิชอบ ทำทุกวิถีทางเพื่อให้บรรลุเป้าหมายของตนโดยไม่คำนึงถึงวิธีการหรือผลกระทบต่อผู้อื่น ขาดความสำนึกผิดชอบชั่วดี
หาก “อารยะ” หมายถึงความเจริญงอกงาม การศึกษาในยุคโลกาภิวัฒน์คงไม่อาจหมายความได้เพียงความเจริญทางด้านศิลปวิทยาการ ศาสตร์ต่างๆ รวมถึงเทคโนโลยีเท่านั้น เพราะสิ่งเหล่านี้ล้วนแต่เป็นความเจริญทางด้านวัตถุ (Materials) และมนุษย์ก็ไม่อาจเข้าถึงแก่นแท้ของความสุขได้เลยหากปราศจากคุณธรรม จริยธรรมซึ่งถือเป็นความเจริญงอกงามทางจิตใจ
ด้วยความก้าวหน้าทางด้านเทคโนโลยีการสื่อสาร มนุษย์สามารถเข้าถึงแหล่งความรู้ได้อย่างสะดวกและรวดเร็วยิ่งขึ้น ยุคปัจจุบันจึงเป็นยุคแห่งข้อมูลข่าวสารที่เอื้อต่อการเรียนรู้ทั้งในระบบ นอกระบบ การเรียนรู้ตามอัธยาศัยและการเรียนรู้ตลอดชีวิต แต่อย่างไรก็ดี มนุษย์จะมีวิธีการใดที่จะเลือกรับและคัดกรองข้อมูลข่าวสารที่มีปริมาณมหาศาลในปัจจุบันได้ ดังนั้นสิ่งซึ่งมนุษย์เราควรได้รับการปลูกฝังและบ่มเพาะจากการศึกษาก็คือ การรู้จักคิด วิเคราะห์และแยกแยะ
การรู้จักคิดก่อให้เกิดปัญญา ดังนั้น การเรียนการสอนในปัจจุบัน ผู้สอนควรกระตุ้นให้ผู้เรียนได้ฝึกคิดอยู่เสมอเพื่อให้สมองได้รับการพัฒนา ผู้สอนควรรู้จักตั้งคำถามด้วยคำว่า “ทำไม” และ “อย่างไร” (why and how questions) มากกว่าที่จะถามว่า ใคร ทำอะไร ที่ไหนและเมื่อไหร่ ทั้งนี้เพื่อให้ผู้เรียนได้นำความรู้ไปประยุกต์ใช้ได้จริง ไม่ใช่สอนให้ผู้เรียน เรียนท่องจำเพื่อการสอบเท่านั้น
จากปริมาณข้อมูลข่าวสารที่มีมาก มนุษย์จำต้องรู้จักวิเคราะห์ แยกแยะ และเลือกใช้ประโยชน์จากข้อมูลที่ตรงกับความต้องการของตน ข้อมูลมีทั้งส่วนที่ดีและไม่ดี หากเรารู้จักคิดวิเคราะห์ก็จะทำให้เราไม่ตกเป็นเหยื่อและหลงอยู่กับมายาคติ
สำหรับทิศทางของการศึกษาในอนาคต สถานศึกษาควรเน้นการบูรณาการศาสตร์ต่างๆ เช่น เรียนรัฐศาสตร์ก็ควรต้องรู้เรื่องจิตวิทยาชุมชน แพทย์ต้องมีความรู้ด้านกฎหมาย หรือแม้แต่ช่างกลก็ควรจะต้องทราบเรื่องการตลาด ภาษาต่างประเทศ เป็นต้น ทั้งนี้สถาบันอุดมศึกษาจำเป็นต้องพิจารณาแนวโน้มด้านเศรษฐกิจและสังคมเพื่อปรับหลักสูตรให้สอดคล้องกับสภาพสังคมในปัจจุบัน
เมื่อพรมแดนเป็นเพียงสิ่งที่มีความหมายเชิงสัญลักษณ์ในปัจจุบัน มนุษย์ติดต่อสื่อสารกันมากขึ้น ภาษาจึงเป็นเครื่องมือในการสร้างความเข้าใจอันดีระหว่างชนชาติที่แตกต่าง และคงไม่ใช่เรื่องแปลกอีกต่อไปหากบริษัทหนึ่งจะประกอบไปด้วยพนักงานที่มาจากหลายเชื้อชาติ ภาษาอังกฤษซึ่งปัจจุบันถือเป็นภาษาสากลนั้น ในอนาคตอาจไม่ถือว่าการพูดภาษาอังกฤษได้คล่องจะเป็นข้อได้เปรียบอีกต่อไป เนื่องจากเป็นสิ่งที่ทุกคนควรต้องรู้อยู่แล้ว การรู้มากกว่าสองภาษาหรือการเรียนภาษาที่สามนั้นน่าจะเป็นข้อได้เปรียบในการพิจารณาคุณสมบัติของผู้สมัครแข่งขันที่ประสงค์จะเข้าทำงานในบรรษัทข้ามชาติก็เป็นได้
ในความหลากหลายทางวัฒนธรรม มนุษย์จำต้องเรียนรู้ที่จะยอมรับความแตกต่างทางความคิด การพยายามสร้างอัตลักษณ์ของตนเองในสังคมที่มีการแข่งขันสูงนั้น ก่อให้เกิดความตึงเครียดและสภาวะบีบคั้น ดังนั้น การปรับทัศนคติและคิดเชิงบวกก็จะช่วยให้มนุษย์ดำรงชีวิตอยู่ร่วมกับผู้อื่นได้อย่างเป็นสุขมากขึ้น และการสร้างคนให้มีลักษณะดังกล่าวนั้นจำต้องอาศัยการร่วมมือกันอย่างใกล้ชิดระหว่างสถาบันครอบครัว สถานศึกษา และสถาบันทางศาสนา
ปัจจุบัน มนุษย์มีเครื่องมือเครื่องใช้อำนวยความสะดวกมากมายซึ่งทำให้มนุษย์สามารถประหยัดเวลา และทำกิจกรรมหลายอย่างได้เพียงใช้นิ้วสัมผัส ภายหลังการปฏิวัติอุตสาหกรรมเป็นต้นมา มนุษย์ได้ผลิตเครื่องจักรกลและคิดค้นสิ่งประดิษฐ์หลายอย่างจนทำให้รู้สึกว่ามนุษย์มีความปรารถนาที่จะเอาชนะและควบคุมธรรมชาติ การศึกษาในยุคปัจจุบันควรมุ่งเน้นให้มนุษย์ตระหนักถึงผลกระทบต่อสภาพแวดล้อมมากขึ้น สถาบันการศึกษาควรสอนให้มนุษย์ได้ดำรงตนอย่างกลมกลืนและไม่ทำร้ายธรรมชาติ เพราะแท้จริงนั้น มนุษย์เป็นเพียงหน่วยเล็กๆ ในจักรวาลเท่านั้น
การศึกษาไม่เพียงช่วยให้มนุษย์มีวิชาเพื่อประกอบอาชีพและเลี้ยงตนเองได้เท่านั้น การศึกษาที่ดีจะต้องคำนึงถึงบริบททางวัฒนธรรมของตนเองด้วย สังคมไทยเป็นสังคมที่มีลักษณะเฉพาะ การศึกษาจะต้องสร้างคนให้มีภูมิปัญญาท้องถิ่นและสามารถพัฒนาสังคมนั้นๆ ให้มีความเจริญและมีคุณภาพได้ ขณะเดียวกันก็ไม่อาจละทิ้งภูมิปัญญาที่เป็นสากล เนื่องจากมนุษย์ยังคงต้องอยู่ท่ามกลางกระแสโลกาภิวัตน์ ดังนั้นการศึกษาควรบ่มเพาะให้มนุษย์เกิดความภาคภูมิใจในรากเหง้าแห่งตน กอปรกับการปลูกฝังให้มีวิจารณญาณในการเลือกรับวิทยาการจากภายนอกและนำวิทยาการเหล่านั้นมาปรับใช้ให้เหมาะสมกับวัฒนธรรมของตนเอง
ในแง่จุดหมายระยะยาว การศึกษาย่อมจะต้องพัฒนาคนให้เป็นคนเต็มคน กล่าวคือ มนุษย์ต้องเป็นคนเก่ง เป็นคนดีและที่สำคัญที่สุดคือ ต้องมีความสุข ทั้งนี้แล้ว การศึกษาย่อมนำพาสังคมมนุษย์สู่ความ “อารยะ” อย่างแท้จริง

กษิดิศ วัชรพรรณ
คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนคร